blank
Danh mục
lượt truy cập
Thông tin NCKH
Ph. Ăngghen-một thiên tài trên nhiều lĩnh vực
17/11/2011 07:11:42 AM

 

Bài viết giới thiệu một cách khái quát về thân thế và sự nghiệp của Ph.Ăngghen nhằm vào hai mục đích cơ bản: thứ nhất là, góp thêm tư liệu cho sinh viên tham khảo, nghiên cứu về một trong các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác; thứ hai là, góp phần khẳng định vai trò của Ph.Ăngghen trong quá trình xây dựng học thuyết về chủ nghĩa cộng sản khoa học, khẳng định tầm cao trí tuệ của một thiên tài kiệt xuất nhân dịp kỷ niệm ngày sinh của Người 28/11/1820 – 28/11/2011.

 

I. Thân thế

Ph.Ăngghen sinh ngày 28 tháng 11 năm 1820 ở Bácmen, một khu vực công nghiệp của vùng sông Ranh. Ph.Ăngghen  sinh trưởng trong một gia đình tư bản công nghiệp đã lập  nghiệp ở Vúpphơtan từ lâu. Ông cố của Ph.Ăngghen  là Yôhan Gaxpa Ăngghen, xuất thân từ một gia đình nông dân, vào giữa sau thế kỷ XVIII đã lập nên một xí nghiệp gồm cả xưởng tẩy sợi và xưởng dệt. Cụ thân sinh của Ph. Ăngghen  lấy bà Alidabét van Haa, con gái một ông giáo sư thường hay bình luận kinh thánh và thường sẵn lòng kể cho cháu Ph. Ăngghen  của mình nghe những câu chuyện về những chiến công oanh liệt của Tedê, Hécquyn, hay về con quái vật Nhân ngưu,…

Khác với gia đình của C.Mác vốn có tư tưởng khai sang và tự do, trong gia đình Ph. Ăngghen có một tinh thần bảo thủ nghiêm ngặt và kiền tín chủ nghĩa (croyance ferme). Ph. Ăngghen  ngay từ đầu những năm niên thiếu đã phải trải qua những năm kiên trì và gian khổ đấu tranh với chủ nghĩa bảo thủ và chủ nghĩa kiền tín để chuyển sang những quan điểm tự do về tôn giáo và chính trị, thành ra cuộc đấu tranh của Ph. Ăngghen lúc đầu không diễn ra trong khuôn khổ xã hội như cuộc đấu tranh của C.Mác, mà diễn ra ngay trong phạm vi gia đình. 

Cụ thân sinh của Ph. Ăngghen vốn có tư tưởng kiền tín và rất bảo thủ nhưng lại là một nhà buôn chí thú, vẫn giữ cách nhìn nhận sáng tỏ đối với sự vật và không để cho thói sùng đạo u mê hoàn toàn trói buộc mình. Vợ ông (thân mẫu của Ph. Ăngghen) là người yêu đời, có óc trào phúng, và nhân sinh nhật thứ 20 của Ph. Ăngghen, bà tặng con trai những tác phẩm của Gớt mà phái kiền tín cấm.

Gia đình Ph. Ăngghen sống trong một tòa nhà rộng lớn, xung quanh có một vườn rộng trồng nhiều cây. Ph. Ăngghen thường thích chơi đùa với bảy người em ở đây.

Năm 13 tuổi, Ph. Ăngghen  học ở một trường thực nghiệm ở Bácmen. Học ở đây, Ph. Ăngghen  đã hấp  thụ một nền tảng tri thức vững chắc về vật lý, hóa học và Pháp ngữ. Năm 14 tuổi, Ph. Ăngghen  vào học ở trường trung học Enbơphenđo, vốn được xem là một trong những trường học tốt nhất toàn nước Phổ. Tại đây, có những giáo viên có tư tưởng tự do, có ảnh hưởng đến Ph. Ăngghen .

Khác với C.Mác, Ph. Ăngghen không tiếp xúc ngay với phong trào tự do, dân chủ mà lúc đầu chỉ bó hẹp Ph. Ăngghen trong một phạm vi khát vọng tự do chung chung, mơ hồ. Với bản chất nhân đạo của mình, ông quan tâm tha thiết với nhiều vấn đề xã hội hơn vấn đề chính trị.

Trong trường trung học, nói chung, Ph. Ăngghen học rất giỏi nhiều lĩnh vực. Lẽ ra, sau khi tốt nghiệp  trung học, Ph. Ăngghen  phải theo học luật nhưng theo ý của cha, ông thôi học một năm trước khi thi tốt nghiệp  để học nghề buôn.

Khác với C.Mác làm việc trong văn phòng, Ph. Ăngghen lại muốn gắn với cuộc sống xã hội, với hoàn cảnh cụ thể. Ông tiếp xúc với phong trào “Nước Đức trẻ” – hiện thân của khát vọng giải phóng thời bấy giờ. Chẳng bao lâu, sau cuộc tranh luận về cuốn Cuộc đời của Giêsu, Ph. Ăngghen  chuyển sang trận tuyến của phái “Hêghen trẻ”. Với lòng hăng hái của tuổi trẻ, Ph. Ăngghen  chuẩn bị tham gia những cuộc đấu tranh của thời đại, đấu tranh cho tự do và nền triết học mới.

II. SỰ NGHIỆP CỦA PH.ĂNGGHEN

1. “Niên giám Pháp – Đức” và hai tác phẩm đầu tay của ông

Đó là tác phẩm Tình cảnh nước Anh. Tômát Cáclailơ. Quá khứ và hiện tại Lược thảo phê phán khoa kinh tế chính trị, dành riêng cho vấn đề kinh tế - xã hội, những quan hệ của nước Anh. Nó mở rộng mặt trận chiến đấu của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác chống lại hệ tư tưởng tư sản; đã chuyển cuộc luận chiến vào lĩnh vực các vấn đề kinh tế - xã hội và đã chạm đến lợi ích căn bản của các giai cấp. những tư tưởng nêu ra trong hai tác phẩm đã ảnh hưởng lớn đến C.Mác, làm tăng them sự quan tâm của C.Mác đối với các vấn đề kinh tế - xã hội. v.i.lenin đã đặc biệt nhấn mạnh rằng, “việc lien hệ với ph.ăngghen rõ rang đã thúc đẩy c.mác quyết định nghiên cứu kinh tế học chính trị là ngành khoa học trong đó những tác phẩm của ông đã thực hiện cả một cuộc cách mạng”. trong những tác phẩm đầu tiên của mình, c.mác đã lặp lại những ý kiến của cuốn Lược thảo phê phán khoa kinh tế chính trị, và coi những ý kiến đó như những sơ thảo thiên tài. Sở dĩ như vậy là vì điều chủ yếu của học thuyết mác là giải thích vai trò lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản với tư cách là người sáng tạo ra xã hội xã hội chủ nghĩa. Còn trong tác phẩm của mình thì ph.ăngghen đã phê phán một cách đầy đủ chế độ tư hữu và bắt đầu giải thích vai trò của chế độ đó, khi xét những hiện tượng chủ yếu của chủ nghĩa tư bản. một tác phẩm như vậy lại xuất hiện từ đầu những năm 40 của thế kỷ XIX, nên có một ý nghĩa khoa học lớn lao. Do đó, hai tác phẩm này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hình thành học thuyết Mác – học thuyết chỉ đạo phong trào cách mạng của giai cấp công nhân.

     2. Sự phân tích cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh và những tiền đề của cuộc cách mạng vô sản trong tác phẩm “Tình cảnh của giai cấp lao động ở Anh”.

     Tác phẩm “Tình cảnh của giai cấp lao động ở Anh” được viết từ tháng 9/1844, hoàn thành trong tháng 3/1845 và được xuất bản bằng tiếng Đức trong năm đó. Tác phẩm này được hoàn thành với những tư liiệi thu thập được trong 2 năm sống ở nước Anh.

Tác phẩm này cho thấy rõ những quan điểm kinh tế của ông phát triển thật nhanh chóng. Ông đã rút ra nhiều kết luận từ sự cạnh tranh, từ sự phát triển của chế độ tư hữu. Qua đây, Ph. Ăngghen tuyên bố, lực lượng sản xuất là nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội. Tác phẩm cũng đã đóng vai trò rất quan trọng trong việc đề xuất những quan điểm khoa học về chủ nghĩa xã hội.

Đối với khoa kinh tế chính trị tư sản, ông có lập trường rõ rang hơn. Ông không nói tới ý nghĩa của chủ nghĩa Mantuýt đối với việc phê phán chủ nghĩa tư bản và đối với việc giải thích một số vấn đề mà giai cấp công nhân quan tâm. Mà ngược lại, ph.ăngghen phê phán chủ nghĩa Mantuýt như là một hình thức trắng trợn nhất của khoa kinh tế học chính trị tư sản.

Ph.Ăngghen đã chỉ rõ tính vô dụng và khoa trương của chủ nghĩa Ôoen, tính chất bịa đặt và vô hiệu nghiệm của những dự an của ông ta, tính chất tư sản của nguồn gốc những dự án đó. Việc phê phán này đã được tiến hành trên lập trường của chủ nghĩa xã hội vô sản.

Trong công trình nghiên cứu kinh tế mácxít lớn đầu tiên này, những vấn đề căn bản của sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đã được bàn đến. công lao hết sức lớn lao của ph.ăngghen là đã phân tích sâu sắc cuộc cách mạng công nghiệp, nội dung kinh tế và những hậu quả xã hội của nó.

c.mác và ph.ăngghen đã dựa vào tác phẩm đó khi viết Tuyên ngôn của đảng cộng sản, khi đánh giá vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản và sự phát triển của lực lượng sản xuất trong thời đại tư sản. trong tác phẩm của mình, ông đã phân tích một cách toàn diện và sâu sắc những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản. những kết luận do ông nêu lên được dung làm cơ sở cho việc phát triển hơn nữa các tư tưởng kinh tế của chủ nghĩa Mác. Chứng minh điều đó không phải chỉ có nội dung cuốn Tuyên ngôn của đảng cộng sản. khi chuẩn bị bộ Tư bản, c.mác đã sử dụng rộng rãi công trình nghiên cứu của ph.ăngghen, dựa vào những tài liệu và kết luận của công trình đó.  

3. Những tác phẩm có tính chất cương lĩnh của cuộc cách mạng cộng sản chủ nghĩa của Ph.Ăngghen thời trẻ.

Đó là hai tác phẩm: Các bài phát biểu tại Enbơphenđơ (tháng 2/1845), vạch ra cương lĩnh của những người cộng sản Đức, và những mâu thuẫn của CNTB ở Đức; và Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản, một cương lĩnh chín chắn hơn cho Liên đoàn những người cộng sản, viết vào năm 1847, viết dưới dạng giải đáp 25 câu hỏi, rất đa dạng và phong phú về nội dung.

Trong tác phẩm những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản có tính rằng, nước Đức đi đến cuộc cách mạng kiểu tư sản – những yêu sách được đề ra rộng rãi; những cuộc cách mạng dân chủ được coi là những cuộc cải cách chuẩn bị cho những cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, cuộc đấu tranh cho dân chủ và cuộc đấu tranh cho chủ nghĩa xã hội được kết hợp. Trung tâm của tất cả các biện pháp là việc xã hội hóa các tư liệu sản xuất, tuy là làm dần dần. cuộc cách mạng cộng sản chủ nghĩa là cuộc cách mạng thế giới, nó sẽ đụng chạm tới những nước văn minh, trước hết là nước Anh.

4. Những cống hiến khoa học của Ph.Ăngghen cho việc phát triển, phổ cập, đấu tranh bảo vệ học thuyết Mác trong phong trào công nhân.

- Tác phẩm “Về vấn đề nhà ở”, viết từ tháng 5/1872 đến tháng 1/1873 với mục đích phê phán chủ nghĩa kế hoạch không tưởng có tính chất tiểu tư sản.

Trong tác phẩm này, Ph.Ăngghen xác định “Vấn đề nhà ở” – đó chỉ là một trong những tệ nạn thứ yếu, còn căn bản là nạn bóc lột tư bản chủ nghĩa, nạn này cần phải được thủ tiêu bằng cuộc cách mạng xã hội…Cách mạng xã hội sẽ giải quyết vấn đề đó bằng cách tuớc đoạt bọn chủ cho thuê nhà, đưa những công nhân không có nhà ở vào ở trong những căn phòng sang trọng, thủ tiêu sự đối lập giữa thành thị và nông thôn. Ph.Ăngghen đã xác định một cách đúng đắn những chức năng của chuyên chính vô sản khi chỉ rõ tầm quan trọng trong việc đè bẹp giai cấp tư sản và chỉ có trong chủ nghĩa cộng sản thì mới phát sinh những điều kiện để nhà nước tiêu vong.

- Tác phẩm “Chống Đuyrinh”, kết quả của cuộc luận chiến với Đuyrinh diễn ra trong các năm 1877 - 1878.

Trong “Chống Đuyrinh”: Ăngghen phê phán triết học tự nhiên của Đuyrinh và trình bày những quan điểm chính thống của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của học thuyết Mác.

Về lĩnh vực kinh tế học chính trị, Ăngghen phê phán Đuyrinh khi ông chỉ lấy bạo lực giải thích sự phát sinh của chế độ nô lệ, chế độ nô dịch làm thuê và bản than chế độ tư hữu. Và Ăngghen chỉ ra rằng, “bạo lực chỉ bảo vệ nạn bóc lột chứ không sinh ra nạn đó”, “chính mối quan hệ giữa tư bản và lao động làm thuê là cơ sở của nạn bóc lột lao động”. Những quan niệm của Đuyrinh đối với các phạm trù kinh tế chính trị cũng bị Ăngghen phê phán một cách không khoan nhượng, như: việc ông Đuyrinh đồng nhất hóa giá trị với giá cả,… Những tư tưởng về kinh tế học chính trị trong tác phẩm này được xem là đứng ngang những tư tưởng trong bộ Tư bản của C.Mác. Ông cũng đặt vấn đề một cách mới mẻ và giải quyết một số vấn đề của khoa kinh tế học chính trị. Những việc làm này có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển sau đó của khoa này, đặc biệt là nhận thức mới về đối tượng của kinh tế học chính trị.

Đóng góp cho bộ phận thứ ba của chủ nghĩa Mác – chủ nghĩa xã hội khoa học: phê phán tính chất tiểu tư sản về chủ nghĩa xã hội của Đuyrinh; về lịch sử của chủ nghĩa xã hội; về lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học; công trình nghiên cứu những hình thái tồn tại trước của chủ nghĩa tư bản (tác dụng của lao động trong quá trình chuyển biến từ vượn thành người; nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước,…); công trình đấu tranh bảo vệ tính mác-xít của cương lĩnh của đảng vô sản (góp phần phê phán dự thảo cương lĩnh năm 1891 của Đảng dân chủ - xã hội; vấn đề nông dân ở Pháp và ở Đức,…)

III. Ý NGHĨA THỜI ĐẠI CỦA NHỮNG CỐNG HIẾN KHOA HỌC CỦA PH.ĂNGGHEN

Những cống hiến khoa học của Ph.Ăngghen cho phong trào cách mạng của giai cấp công nhân là vô cùng vĩ đại. Xét về lượng, ông đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ; về giá trị khoa học và cách mạng, những tư tưởng, quan điểm và những phát hiện, dự báo thiên tài mà Ph.Ăngghen và C.Mác đã cùng nhau xây dựng học thuyết mácxít là kiệt xuất.

V.I.Lenin đã viết: “Ph.Ăngghen, trong những tác phẩm viết một cách hết sức dễ hiểu và thường có tính chất luận chiến, đã làm sáng tỏ những vấn đề khoa học chung nhất và những hiện tượng khác nhau của quá khứ và hiện tại – theo tinh thần duy vật lịch sử và lý luận kinh tế của C.Mác.”

Những cống hiến của Ph.Ăngghen là khoa học thực sự và cách mạng triệt để, nên có ý nghĩa thời đại rất to lớn. Từ khi hình thành, phát triển và được xác lập vào cuối thế kỷ XIX, hệ thống các quan điểm, tư tưởng và những quy luật kinh tế - xã hội mà hệ thống khoa học đó phát hiện ngày càng được chứng minh thuyết phục bằng thực tiễn, và trở thành nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của giai cấp công nhân thế giới.

Tư tưởng và quan điểm khoa học của Ph.Ăngghen nói riêng, và học thuyết Mác nói chung đánh dấu trí tuệ của nhân loại thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản.

Đối với cách mạng Việt Nam nói chung, với sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay nói riêng, học thuyết Mác, trong đó có những đóng góp vĩ đại của Ph.Ăngghen (và sau nữa là những phát triển của V.I.Lenin) đã và vẫn là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động cách mạng của chúng ta./.

 

Nguyễn Trung Hiếu

Các tin khác